پارس، موزهٔ مواد · تالارِ ۳ · سنگِ سپید و آب
پردیس بسازید
واژهٔ «پردیس» از واژه‌ای ایرانیِ باستان به معنیِ جای دیوارکشیده آمده است. در پاسارگاد، از حدود ۵۴۶ پیش از میلاد، کوروشِ بزرگ روبه‌روی کاخش باغی ساخت و آن را با جوی‌هایی از سنگِ سپیدِ تراش‌خورده آبیاری کرد؛ جوی‌هایی به پهنای تنها ۲۵ سانتی‌متر که هر ۱۳ تا ۱۴ متر به حوضچه‌ای چهارگوش می‌رسیدند. جوی‌ها را خودتان بچینید: آب فقط سرازیر می‌رود و هر جا برسد درخت می‌روید.
آب در ۶۳۷ متر از ۶۳۷ متر جوی روان است
جوی‌های سنگی
۶۳۷ متر
همهٔ آن آب می‌برد
زمینِ آبیاری‌شده
۱٫۵۱ هکتار
۲۹٪ از زمین
درختانِ کاشته‌شده
۱۸۶
سرو و چنار کنارِ آب، درختانِ میوه دورتر
روی زمین بکشید تا از سرِ نهر جوی سنگی بسازید. با صفحه‌کلید: کلیدهای جهت‌نما مکان‌نما را جابه‌جا می‌کنند، Enter سنگ را می‌گذارد یا برمی‌دارد، و Shift همراه با کلیدِ جهت‌نما در مسیر سنگ می‌گذارد.
آرامگاهِ کوروش
در دشت، جنوب‌غربیِ کاخ‌ها، آرامگاهی ایستاده که نویسندگانِ یونانی آن را آرامگاهِ کوروش خوانده‌اند: خانه‌ای سنگی با بامِ دوشیبه بر شش پلهٔ سنگِ سپید، روی هم به بلندیِ حدود ۱۱ متر، بر پایه‌ای ۱۳٫۳۵ در ۱۲٫۳۰ متر. اتاقِ درونش تنها ۳٫۱۷ متر درازا و ۲٫۱۱ متر پهنا و بلندی دارد و پهنای درش ۷۸ سانتی‌متر است. آریستوبولوس، که اسکندر او را در ۳۲۴ پ.م. برای بازسازیِ آرامگاهِ تاراج‌شده فرستاد، آن را در میانِ بیشه‌ای از همه‌گونه درخت وصف می‌کند که جویی آبش می‌داد. در سده‌های بعد نامش از یادها رفت و آن را «مشهدِ مادرِ سلیمان» خواندند.
«ای مرد، من کوروشم که شاهنشاهی را برای پارسیان به دست آوردم و شاهِ آسیا بودم. پس این آرامگاه را بر من رشک مبر.»نوشته‌ای که استرابون به نقل از آریستوبولوس آورده (جغرافیا، کتابِ ۱۵، فصلِ ۳، بندِ ۷)، به برگردانِ ما. چنین نوشته‌ای بر سنگ نمانده است.
برای گشتن دورِ آن بکشید · برای نزدیک شدن چرخِ ماوس را بچرخانید یا دو انگشت را باز کنید
سنگی که آب را می‌برد
دیوید استروناک باغ را در ۱۹۶۱ تا ۱۹۶۳ کاوید. جوی‌هایش از سنگِ آهکِ تراش‌خورده‌اند، ۲۵ سانتی‌متر پهن و هم‌تراز با زمین، با حوضچه‌ای ژرف و چهارگوش در هر ۱۳ یا ۱۴ متر؛ روی هم بیش از ۱۱۰۰ متر درازا داشتند و آبشان از نهری می‌آمد که حدود ۲ کیلومتر بالادست‌تر از رودِ پلوار جدا می‌شد. ایوانِ درازِ کاخِ P از جایگاهِ تختی بر محورش درست به جویِ میانی می‌نگرد، و استروناک در ۱۹۸۹ استدلال کرد که نگاهِ شاه باغ را به چهار قطعهٔ حدوداً ۷۰ در ۵۰ متری بخش می‌کرد: نخستین چهارباغ. بررسی‌های بِنِش، بوشارلا و گونده از آن پس پردیسی پهناور گردِ آن یافته‌اند، با استخری به درازای حدود ۲۰۰ متر؛ نقشهٔ چهاربخش همچنان تفسیری بیش نیست.
از باغِ دیوارکشیده تا پردیس
شکلِ مادیِ *paridaiza- و شکلِ پارسیِ باستانِ *paridaida- (هر دو بازسازی‌شده از واژه‌های بازمانده) به معنیِ «دیوارکشیده به گرداگرد» بوده‌اند؛ در اوستا pairi-daēza به معنیِ جای محصور آمده، و لوح‌های تخت جمشید از «پردیس‌ها»، کشتزارهای محصورِ شاهی، نام می‌برند. یونانیان واژه را به شکلِ parádeisos گرفتند: گزنفون می‌گوید کوروشِ کوچک پردیسش در سارد را به لوساندروس، مهمانِ اسپارتی‌اش، نشان داد و گفت برخی درختانش را خود کاشته است. ترجمهٔ یونانیِ کتابِ مقدس (ترجمهٔ هفتادتنان یا سبعینیه) آن را برای باغِ عدن به کار برد و از آنجا به بیشترِ زبان‌های اروپایی رسید. تالارِ ۱۲ واژه‌های فارسیِ دیگری را در همین راه دنبال می‌کند.
نخستین پایتخت
کوروش پاسارگاد را در دشتی بنیاد نهاد که به گفتهٔ استرابون در آن حدود ۵۵۰ پ.م. آستیاگ را شکست داده بود؛ بیشترِ ساختمان‌های سنگی‌اش میانِ حدود ۵۴۶ و ۵۳۰ پ.م.، به شیوهٔ سنگ‌تراشانِ ایونی و پس از گشودنِ لیدیه، برپا شد. بر یکی از سنگ‌های درگاهِ دروازهٔ بزرگش هنوز پیکره‌ای چهاربال، جامه‌ای ایلامی بر تن و تاجی مصری بر سر، ایستاده است که با تاجش نزدیک به ۳ متر بلندی دارد. نوشته‌های کوتاهِ سه‌زبانه، «من کوروش، شاه، هخامنشی»، احتمالاً در روزگارِ داریوش افزوده شدند. یونسکو پاسارگاد را در ۲۰۰۴ ثبت کرد و در ۲۰۱۱ باغش را یکی از نُه باغِ «باغِ ایرانی» شمرد.
قسمتِ ۳ از ۱۲
هنوز زنده است
واژهٔ کهن دوباره به فارسیِ روزمره بازگشته است: «پردیس» امروز نامِ محوطه‌های دانشگاهی، پردیس‌های سینمایی و شهری در شرقِ تهران است؛ و از راهِ یونانی به انگلیسی رسیده و paradise شده است.
مُهرِ تالارِ ۳گرفتهاید
پرسش‌های رایج
واژهٔ «پردیس» از همین‌جاست؟
واژه از ایرانیِ باستان و به معنیِ جای دیوارکشیده است و برای باغ‌های شاهی در سراسرِ شاهنشاهیِ هخامنشی به کار می‌رفت. باغِ پاسارگاد کهن‌ترینِ این باغ‌هاست که نقشه‌اش از خاک بیرون آمده.
آیا واقعاً باغی چهاربخش بود؟
جوی‌های سنگی مستطیلی را نشان می‌دهند که در درازا دو نیم شده؛ تقسیمِ چهارگانه از خطِ دیدِ تخت می‌آید و خوانشِ استروناک است، که بسیاری پذیرفته‌اند اما ثابت نشده. بررسی‌های ژئوفیزیکی پردیسی بزرگ‌تر و گوناگون‌تر را نشان می‌دهند.
آب از کجا می‌آمد؟
از پلوار، رودی که از میانِ دشت می‌گذرد، با نهری که در حدود ۲ کیلومتری بالادستِ آن جدا می‌شد. سپس جوی‌ها آن را با شیبی یکنواخت دورِ باغ می‌گرداندند.
آیا آرامگاه به‌راستی از کوروش است؟
آریان و استرابون، هر دو به نقل از آریستوبولوس، آرامگاهی درست به همین شکل در پاسارگاد وصف کرده‌اند و بیشترِ پژوهشگران آن را آرامگاهِ کوروش می‌دانند. نوشته‌ای که نقل کرده‌اند برجا نمانده است.
در باغ چه می‌رویید؟
منابعِ یونانی از همه‌گونه درخت سخن می‌گویند. گیاهانِ خودِ پاسارگاد شناسایی نشده‌اند، پس سروها، چنارها و درختانِ میوهٔ اینجا نمایندهٔ باغِ ایرانی به‌طورِ کلی‌اند.
کجا می‌شود آن را دید؟
پاسارگاد در فارس است، حدود ۴۰ کیلومتر شمال‌شرقیِ تخت جمشید. ستون‌های کاخ، دروازه با پیکرهٔ بالدارش و آرامگاه در دشتِ باز ایستاده‌اند؛ بخشی از جوی‌ها برای بازدیدکنندگان دوباره چیده شده است.
بازدید را ادامه دهید
منبع‌ها: د. استروناک و ه. گاپنیک، «پاسارگاد»، و د. استروناک، «چهارباغ»، دانشنامهٔ ایرانیکا؛ د. استروناک، پاسارگاد (آکسفورد، ۱۹۷۸)؛ پروندهٔ ثبتِ پاسارگاد در یونسکو (۲۰۰۴)؛ فهرستِ میراثِ جهانیِ یونسکو، «پاسارگاد» (۲۰۰۴) و «باغِ ایرانی» (۲۰۱۱)؛ م. بِنِش، ر. بوشارلا و س. گونده، ARTA 2012.003؛ ف. کید، موزهٔ متروپولیتن (۲۰۱۳)؛ آ. پانائینو، «پردیس»، دانشنامهٔ ایرانیکا؛ آریان، لشکرکشیِ اسکندر، کتابِ ۶، فصلِ ۲۹؛ استرابون، جغرافیا، کتابِ ۱۵، فصلِ ۳، بندِ ۷؛ گزنفون، اقتصاد، فصلِ ۴، بندهای ۲۰ تا ۲۲.
باغ، آبش و نمای آرامگاه را Bridge Labs با کد ساخته است.
Bridge Labs پروژه‌ای از Bridge HQ Ltd است. © ۲۰۲۶ Bridge HQ Ltd.