پارس، موزهٔ مواد · تالارِ ۱۱ · پشم
تصویری از گره‌ها
به فرش که از نزدیک نگاه کنید، گل‌ها به نقطه‌ها تجزیه می‌شوند: هر نقطه یک گرهِ پشمِ رنگ‌شده است که با دست دورِ دو تار بسته و کوتاه چیده شده. گرهِ ریزتر تصویرِ واضح‌تری می‌دهد و روزهای بیشتری می‌خواهد. فرشِ اردبیل، بافتهٔ ۱۵۳۹ م.، حدود ۲۶ میلیون گره دارد. اینجا فرشی کوچک است، ۶۰ در ۹۰ سانتی‌متر، کشیده با کد: ذره‌بین را رویش بگردانید، ریزیِ گره را عوض کنید و ببافیدش.
۸۶٬۴۰۰ گره۱۴ روز با ۶۰۰۰ گره در روز
گره در ۱۰ سانتی‌متر
۱٬۶۰۰
گره در دسی‌مترِ مربع · ۲۸ رج
ببافید
۸۶٬۴۰۰ گره
۱۴ روز با ۶۰۰۰ گره در روز
دو گونه گره
هر گره تکه‌نخی کوتاه است که دورِ دو تار حلقه و بریده می‌شود تا دو سرش مانندِ پرز بایستد. گرهِ نامتقارن، که اغلب گرهِ فارسی می‌نامند، یک تار را دور می‌زند و از زیرِ تارِ دیگر می‌گذرد؛ گرهِ متقارن، که اغلب گرهِ ترکی می‌نامند، دورِ هر دو تار می‌پیچد و دو سرش از میانشان بیرون می‌آید. رج‌های گره با رج‌های پود یک در میان می‌آیند و با دفتین کوبیده می‌شوند.
نامتقارن (فارسی)
متقارن (ترکی)
فرشِ پازیریک
کهن‌ترین فرشِ پرزداری که داریم در ۱۹۴۹ به دستِ باستان‌شناسِ روس سرگئی رودنکو، یخ‌زده در گورِ سرکرده‌ای در کوه‌های آلتای در سیبری، پیدا شد. حدود ۲۴۰۰ سال دارد، ۱۸۳ در ۲۰۰ سانتی‌متر است و ریزبافت: حدود ۳۶ گره در هر سانتی‌مترِ مربع. دورِ حاشیه‌هایش صفی از گوزن‌ها و ردیفی از سواران می‌روند. اینکه در ایران بافته شده یا ارمنستان هنوز محلِ بحث است؛ در موزهٔ ارمیتاژِ سن‌پترزبورگ نگهداری می‌شود.
بیست و شش میلیون گره
فرشِ اردبیل در ۱۵۳۹ تا ۱۵۴۰ م.، در روزگارِ شاه تهماسب، به پایان رسید و امضای «بندهٔ درگاه، مقصودِ کاشانی» را دارد. بیش از ده متر درازاست، پرزِ پشمی بر تار و پودِ ابریشمی، با ۳۰۰ تا ۳۵۰ گره در هر اینچِ مربع: روی هم حدود ۲۶ میلیون گره. ترنجش ستاره‌ای شانزده‌پر است و نقشِ درونِ گنبدِ مسجدِ شیخ لطف‌الله، ساختهٔ هشتاد سال بعد، به آن می‌ماند. در موزهٔ ویکتوریا و آلبرتِ لندن است؛ همزادش در لس‌آنجلس.
از ریشه تا سرخ
رنگ‌ها از گیاه می‌آمد و با دندانه ثابت می‌شد: سرخ از ریشهٔ روناس، آبی از برگِ نیل، زرد از اسپرک و پوستِ پیاز، قهوه‌ای از پوستِ گردو و بلوط. نقشه بر کاغذِ شطرنجی کشیده می‌شد، هر خانه یک گره، و برای بافندگان خوانده می‌شد. در ۲۰۱۰ یونسکو مهارت‌های سنتیِ فرش‌بافیِ فارس و کاشان را در فهرستِ میراثِ ناملموسِ بشر ثبت کرد.
قسمتِ ۱۱ از ۱۲
هنوز زنده است
در فارس، به گزارشِ یونسکو در ۲۰۱۰، قالی‌بافی سینه‌به‌سینه و با دیدن و انجام دادن آموخته می‌شود و مادران آن را به دخترانشان یاد می‌دهند؛ و در بازارِ ایران هنوز ریزیِ فرش را با «رج» می‌گویند، یعنی شمارِ گره‌ها در حدود هفت سانتی‌متر از عرضِ فرش.
مُهرِ تالارِ ۱۱گرفتهاید
پرسش‌های رایج
«رج» یعنی چه؟
شمارِ گره‌ها در یک گِرِه، درازایی حدود ۷ سانتی‌متر. فرشِ ۴۰ رج در هر ۷ سانتی‌متر از پهنایش ۴۰ گره دارد، یعنی حدود ۵۷ گره در ۱۰ سانتی‌متر یا ۳۳۰۰ گره در دسی‌مترِ مربع.
فرش چقدر می‌تواند ریزبافت باشد؟
فرش‌های دست‌باف از حدود ۱۶ تا ۸۰۰ گره در اینچِ مربع‌اند، یعنی ۲٫۵ تا ۱۲۵ گره در سانتی‌مترِ مربع. پازیریک ۳۶ گره در سانتی‌مترِ مربع دارد و اردبیل ۴۷ تا ۵۴. ریزبافت‌ترین فرش‌های ابریشمی بسیار فراتر می‌روند.
بافتنِ یک فرش چقدر طول می‌کشد؟
به اندازه و ریزی بستگی دارد. با چند هزار گره در روز، فرشِ کوچکی مثلِ فرشِ اینجا چند هفته می‌برد؛ فرشِ بزرگِ ریزبافت سال‌ها کارِ یک کارگاه است.
چرا گره را با پیکسل مقایسه می‌کنیم؟
چون هر دو یک ایده‌اند: تصویری از نقطه‌های رنگی روی شبکه، که ریزیِ شبکه معلوم می‌کند تصویر چه اندازه جزئیات را می‌تواند نشان دهد. آزمایش ۰۰۱، پیکسل و صدا، نشان می‌دهد صفحهٔ نمایش چطور این کار را می‌کند؛ و فرش این کار را خیلی پیش‌تر کرده بود.
این فرش‌ها را کجا می‌شود دید؟
فرشِ پازیریک در موزهٔ ارمیتاژِ سن‌پترزبورگ است؛ فرشِ اردبیل در موزهٔ ویکتوریا و آلبرتِ لندن و همزادش در موزهٔ هنرِ شهرستانِ لس‌آنجلس.
بازدید را ادامه دهید
منبع‌ها: ویکی‌پدیا، «فرش پازیریک»، «فرش اردبیل»، «فرش ایرانی» و «تراکم گره»؛ فهرست‌های میراثِ ناملموسِ یونسکو، «مهارت‌های سنتی فرش‌بافی در فارس» و «در کاشان» (۲۰۱۰).
فرش و گره‌ها را Bridge Labs با کد کشیده است.
Bridge Labs پروژه‌ای از Bridge HQ Ltd است. © ۲۰۲۶ Bridge HQ Ltd.