پارس، موزهٔ مواد · تالارِ ۱۰ · کاشیِ لعابی
با پنج کاشی گره بسازید
در کاشی‌کاری، «گره» نامِ همین نقش‌های درهم‌بافته است. نقش‌های ستاره و بند بر دیوارهای اصفهان بی‌اندازه پیچیده به چشم می‌آیند، اما استادکارانی که آن‌ها را ساختند می‌توانستند با مجموعه‌ای از پنج شکل کار کنند: هر پنج شکل ضلع‌هایی هم‌اندازه دارند و درونِ هر یک چند خطِ ثابت کشیده شده است. کاشی‌ها را ضلع به ضلع کنارِ هم بگذارید تا خط‌ها به یک گرهِ بی‌پایان بپیوندند. روی یکی از ضلع‌های روشن بزنید تا کاشی‌ای اضافه شود.
یک کاشی انتخاب کنید
پنج کاشی
همهٔ ضلع‌ها یک اندازه‌اند و همهٔ زاویه‌ها مضربِ ۳۶°، پس کاشی‌ها به شیوه‌های بی‌شمار کنارِ هم می‌نشینند. خط‌های درونِ هر کاشی از میانهٔ ضلع‌هایش می‌گذرند، همیشه با یک زاویه؛ پس هرچه بسازید، خط‌ها به هم می‌پیوندند. نام‌ها نام‌های سنتیِ فارسی‌اند.
طبل
ده‌ضلعی
۱۰ × ۱۴۴°
پنجه
پنج‌ضلعی
۵ × ۱۰۸°
شش‌بند
شش‌ضلعیِ کشیده
۷۲°، ۱۴۴°، ۱۴۴°، ۷۲°، ۱۴۴°، ۱۴۴°
سرمه‌دان
پاپیونی
۷۲°، ۷۲°، ۲۱۶°، ۷۲°، ۷۲°، ۲۱۶°
ترنج
لوزی
۷۲°، ۱۰۸°، ۷۲°، ۱۰۸°
نقش‌هایی که هرگز تکرار نمی‌شوند
در سال ۲۰۰۷ دو فیزیک‌دان، پیتر لو و پل استاینهارت، استدلال کردند که نقشی بر بقعهٔ درب امامِ اصفهان، ساختهٔ ۱۴۵۳ میلادی، از سه تا از همین کاشی‌ها، طبل و سرمه‌دان و شش‌بند، و هم‌زمان در دو مقیاس ساخته شده است: طبل‌ها و سرمه‌دان‌های بزرگی که هر یک به کاشی‌های کوچک تقسیم شده‌اند. نتیجه هرگز عیناً تکرار نمی‌شود؛ همان نظمی را دارد که پنج سده دیرتر راجر پنروزِ ریاضی‌دان در ۱۹۷۴ در کاشی‌بندی‌هایش یافت و فیزیک‌دانان در ۱۹۸۲ در شبه‌بلورها.
هفت‌رنگ
نفیس‌ترین کاشی‌کاری معرق بود: هر رنگ از کاشیِ لعابیِ جداگانه‌ای بریده و مانندِ جورچین کنارِ هم چیده می‌شد. کاری کُند بود. صفویان، که پس از پایتخت کردنِ اصفهان در ۱۵۹۸ م. سراسرِ شهر را کاشی‌کاری کردند، بسیاری از دیوارها را با کاشیِ هفت‌رنگ پوشاندند: کاشی‌های مربعِ یکپارچه که با چند لعاب نقاشی و یک بار پخته می‌شد، بسیار سریع‌تر و با رنگ‌های بیشتر، هرچند اندکی کم‌دقت‌تر از معرق.
گنبدِ شیخ لطف‌الله
در ضلعِ شرقیِ میدانِ نقشِ جهانِ اصفهان مسجدی کوچک و بی‌مناره ایستاده که از ۱۶۰۲ تا ۱۶۱۹ م. برای نمازِ خصوصیِ دربار ساخته شد. درونِ گنبدش نقشِ کاشی به سوی مرکز ریزتر می‌شود و در مرکز نقشِ طاووسی است و نورِ آفتابی که به درون می‌تابد گویی دُمِ آن است. خودِ میدان از ۱۹۷۹ در فهرستِ میراثِ جهانیِ یونسکوست.
قسمتِ ۱۰ از ۱۲
هنوز زنده است
کاشیِ آشپزخانهٔ شما هم، به گمانِ بسیاری، نامش را از کاشان گرفته است؛ شهری که سفالگرانش از حدود ۱۲۰۰ میلادی کاشیِ زرین‌فام می‌ساختند.
مُهرِ تالارِ ۱۰گرفتهاید
پرسش‌های رایج
چرا به این نقش‌ها «گره» می‌گویند؟
چون از «بند» ساخته می‌شوند: نوارهایی که انگار مانندِ طنابی گره‌خورده از روی هم و زیرِ هم می‌گذرند و ستاره‌ها و چندضلعی‌ها را در یک طرح به هم می‌بندند.
چرا زاویه‌ها همه ۳۶°، ۷۲° و از این دست‌اند؟
چون این نقش‌ها بر تقارنِ ده‌گانه ساخته می‌شوند: ستاره‌های ده‌پر و پنج‌ضلعی‌ها. ۳۶۰° تقسیم بر ده برابر است با ۳۶° و هر زاویه‌ای در این پنج کاشی مضربی از آن است.
شبه‌بلور چیست؟
چیدمانی که کاملاً منظم است اما هرگز تکرار نمی‌شود، مانندِ کاشی‌بندیِ پنروز در ۱۹۷۴. شبه‌بلورهای واقعی در ۱۹۸۲ در آلیاژهای فلزی پیدا شدند؛ کشفی که در ۲۰۱۱ جایزهٔ نوبلِ شیمی را برای دن شختمن آورد. لو و استاینهارت استدلال می‌کنند که نقشِ درب امام نظمی از همین دست دارد، هرچند یک دیوار تنها تکه‌ای محدود از آن را نشان می‌دهد.
واژهٔ «کاشی» از کجاست؟
به گمانِ بسیاری از کاشان، شهری میانِ اصفهان و تهران که سفالگرانش از حدود ۱۲۰۰ تا سدهٔ چهاردهمِ میلادی کاشیِ زرین‌فام می‌ساختند.
گره را کجا می‌شود دید؟
تقریباً همه‌جای ایران، اما نام‌دارترین دیوارها در اصفهان‌اند: مسجدِ جامع، که گرهِ ده‌پر از همان سالِ ۱۰۸۶ میلادی در آن دیده می‌شود و از ۲۰۱۲ در فهرستِ میراثِ جهانی است؛ بقعهٔ درب امام؛ و مسجدهای میدانِ نقشِ جهان. بیرون از اصفهان، مسجدِ کبودِ تبریز (۱۴۶۵ م.) و گنبدِ کبودِ مراغه (۱۱۹۶ تا ۱۱۹۷ م.) را ببینید؛ گنبدِ کبود از نخستین دیوارهایی است که مجموعهٔ پنج کاشی بر آن دیده می‌شود.
هندسهٔ آن را چه کسانی پدید آوردند؟
ریاضی‌دانان و استادکاران با هم. در سدهٔ دهمِ میلادی ابوالوفای بوزجانی کتابی نوشت دربارهٔ ترسیم‌های هندسی‌ای که یک صنعتگر لازم دارد، بسیاری از آن‌ها با خط‌کش و پرگارِ ثابت‌دهانه. رساله‌ای فارسی از نویسنده‌ای ناشناس، از سدهٔ سیزدهم تا پانزدهمِ میلادی، «فی تداخل الاشکال المتشابهه او المتوافقه»، کشیدنِ یک گره را گام به گام نشان می‌دهد و طومارِ توپکاپی، به درازای ۲۹٫۵ متر و با ۱۱۴ نقش، کتابِ نقشی است از حدود ۱۵۰۰ میلادی.
بازدید را ادامه دهید
منبع‌ها: پیتر لو و پل استاینهارت، «کاشی‌بندی‌های ده‌ضلعی و شبه‌بلوری در معماریِ اسلامیِ سده‌های میانه»، Science ۳۱۵ (۲۰۰۷)؛ ویکی‌پدیا، «کاشی‌های گره»، «گره»، «مسجد شیخ لطف‌الله»، «مسجد شاه (اصفهان)»، «کوئردا سکا»، «کاشی‌کاری» و «نقش‌های هندسیِ اسلامی»؛ MacTutor، «ابوالوفا»؛ فهرستِ میراثِ جهانیِ یونسکو، «میدان امام، اصفهان» (۱۹۷۹) و «مسجد جامع اصفهان» (۲۰۱۲).
تختهٔ طراحی و کاشی‌ها را Bridge Labs بر پایهٔ پنج کاشیِ گرهِ لو و استاینهارت کدنویسی کرده است.
Bridge Labs پروژه‌ای از Bridge HQ Ltd است. © ۲۰۲۶ Bridge HQ Ltd.